Twoja przegl±darka nie ma zainstalowanego plugina obsługuj±cego animacje w technologii Flash. Prosimy o zainstalowanie go ze strony Adobe.com

Menu
Citak, Józef

Rzeźbiarz

urodzony 24.II.1921 r. w Barcicach (dawny pow. Nowy Sącz), zamieszkały w Krynicy, woj. nowosądeckie. Pochodzi z rodziny chłopskiej, ale po zdobyciu wykształcenia i zawodu na wieś nie powrócił, chociaż obecnie coraz częściej marzy o zamianie mieszkania w bloku miejskim na zwykłą drewnianą chałupę gdzieś w górach. Mając 19 lat walczył w czasie II wojny światowej jako żołnierz 1 pułku saperów kolejowych, później jako partyzant. Po wojnie pracował jako kolejarz a następnie przez 7 lat na Śląsku w kopalniach jako górnik. Z powodu choroby wrócił w rodzinne strony, osiedlił się w Krynicy i tu podejmował się różnych prac. Był dozorcą, później palaczem co. Obecnie dorabia rzeźbiarstwem. Zaczął rzeźbić w 1964 r. mając 43 lata, chociaż nie obce było mu struganie w drewnie. W wieku szkolnym wykonał szopkę z kilkunastoma drewnianymi figurkami i wraz z kolegami kolędował z nią po okolicznych wioskach. Ale przez następne kilkanaście lat rzeźbieniem nie zajmował się. Dziś zatarły się w pamięci pierwsze wykonane rzeźby i impulsy, które go skłoniły do rzeźbienia. Citak stwierdza, że zaczął rzeźbić samorzutnie, od nikogo się nie uczył, po prostu wziął kawałek drewna i zaczął strugać. Pierwszymi rzeźbami miały być: Krucyfiks, Chrystus Frasobliwy a także jakieś postacie wiejskie. Niektórzy dziennikarze piszący o Citaku sugerują, że do rzeźbiarstwa skłoniła go żona, inni dostrzegają wpływ Nikifora — krynickiego malarza prymitywisty (zmarłego w 1968 r.), którego Citak znał i z którym się przyjaźnił. Powołują się na fraszkę Jana Sztaudyngera „Do Citaka" — „No cóż, bierz nóż i twórz, bo a nuż". Fraszka ta powstała dzięki bezpośredniej znajomości Sztaudyngera z Citakiem i miała odzwierciedlać owe namawianie żony do rzeźbienia.

Początki rzeźbiarstwa Józefa Citaka były trudne ale owocne. Ten pracowity twórca nie mając żadnych wzorów rzeźbił dziesiątki figurek i tą drogą doskonalił swój warsztat rzeźbiarski. Dziś rzeźbi z dużą łatwością, nadając rzeźbionym postaciom zamierzony kształt i wygląd. Nabył rzadką u twórców ludowych umiejętność portretowania osób. Mimo, że posiada zdolności do rysunków nie wykonuje szkiców dla przyszłych rzeźb. Kształt ich obmyśla w głowie, potem dobiera odpowiedni materiał i od razu rzeźbi. Wykorzystuje miękkie gatunki drzew: lipę, wierzbę, topolę, olchę, rzadziej gatunki drzew twardych jak np. dziką gruszę. Rzeźbić rozpoczął zwykłym nożem, z czasem zdobył kilka dłut rzeźbiarskich. Do wstępnej obróbki drewna stosuje siekierę, piłki i ośniki. Małe figurki rzeźbi bezpośrednio w ręku, do większych używa kobylicy.

Józef Citak wykonuje rzeźby i płaskorzeźby. Wybór zależy od podejmowanych tematów. Pojedyncze postacie wykonuje przeważnie w pełnej rzeźbie, natomiast w płaskorzeźbie sceny wielofiguralne ilustrujące jakiś obrzęd, wydarzenie historyczne, prace na wsi itp. Tematyka rzeźb i płaskorzeźb Józefa Citaka jest bardzo różnorodna. Z tematów sakralnych najczęściej wykonuje Chrystusa Frasobliwego, Pieta, Krucyfiks, Świętą Rodzinę, Matkę Boską oraz świętych. Spośród nich na szczególne wyróżnienie zasługują czterej Ewangeliści: św. Mateusz, Marek, Jan i Łukasz, których Citak po raz pierwszy wyrzeźbił dla kompozytora Krzysztofa Pendereckiego.

Tematy wiejskie — to ludzie wiejscy przy pracy w czasie zabawy i odpoczynku: kobieta niosąca drzewo, kobieta z dzieckiem, kobieta idąca na targ, kowal, siewca, drwal, grajkowie weselni, kolędnicy, chłop pijący piwo i wiele innych, różne typy i podobizny ludzi, o których słyszał lub sam spotykał w swoim najbliższym otoczeniu.

Trzecią grupę tematyczną stanowią postacie z legend, opowiadań i demonologii ludowej. Są to tatrzańscy zbójnicy — harnasie, ale także diabły, czarownice, mamony, duchy gór pilnujący skarbów itp. Citak określa je jako rzeźby regionalne - sądeckie. Łatwość z jaką wykonuje te rzeźby i różnorodność postaci wynika z jego znajomości miejscowego folkloru i literatury ludowej. Rzeźbiarz jest bowiem gawędziarzem a także autorem legend góralskich spisywanych gwarą. Czwartą grupę reprezentują postacie historyczne a także znane osobistości ze współczesnego życia artystycznego i politycznego. M. in. Citak wielokrotnie rzeźbił Nikifora w różnych ujęciach oddając w miarę wiernie jego podobieństwo. Portretował także Pendereckiego. Również różnorodna tematyka występuje w płaskorzeźbach. W scenach wiejskich, obrzędowych, historycznych czy religijnych rzeźbiarz wprowadza bogate tło. O ile rzeźby figuralne Citak często pozostawia w naturalnym kolorze drewna to w płaskorzeźbach z reguły stosuje polichromię.

Odbiorcami prac Citaka w pierwszym okresie twórczości byli przeważnie turyści, kolekcjonerzy sztuki ludowej, ludzie wywodzący się spoza miejscowego środowiska. Rzeźbiarz wśród swoich nie znalazł należytego uznania i jak stwierdza — był nieraz wyśmiewany za swoją twórczość rzeźbiarską. Rekompensatą było uznanie jego rzeźbiarstwa przez ludzi spoza regionu, liczne zamówienia muzeów oraz zaproszenia na konkursy i wystawy sztuki ludowej, w tym także na wystawy zagraniczne. Citak utwierdził się w przekonaniu, że jego twórczość rzeźbiarska reprezentuje jakąś wartość i jest pożyteczną. Rzeźbiarz wyznaje: „Sztuka to moje zamiłowanie do ojczystej ziemi sądeckiej, w której się urodziłem i wychowałem... Cieszę się z tego, że znalazłem wreszcie swoje miejsce w życiu. Rzeźbiąc utrwalam i pomnażam regionalną kulturę".

Józef Citak wielokrotnie uczestniczył w konkursach i wystawach sztuki ludowej. Jak sam oblicza do 1978 r. brał udział w 8 ogólnopolskich konkursach i wystawach sztuki ludowej i 19 razy w regionalnych. Z ważniejszych wymienić należy: „Mikołaj Kopernik w rzeźbie ludowej" (Toruń 1973 r.), „Wojsko Polskie w rzeźbie ludowej" (Warszawa i Białystok 1975 i 1976 r.), „Żołnierz obrońcą i budowniczym" (Warszawa 1978 r.), „Rodzina w polskiej sztuce ludowej" (Warszawa 1977 r.), „Dziecko w sztuce ludowej" (Toruń 1976

rok), I, II, III Konkurs współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich (Nowy Sącz 1972, 1975 i 1977 r.). Zdobywał nagrody i wyróżnienia: 6 — pierwszych, 2 — drugie, 4 — trzecie i 12 wyróżnień. Miał także kilka wystaw indywidualnych organizowanych z okazji „Dni Krynicy", na których mógł prezentować nowy dorobek twórczy. Rzeźby Citaka były prezentowane na wystawach zagranicznych: w Paryżu w 1969 r. i w Sztokholmie w 1972 r. Jego prace znajdują się w wielu muzeach i kolekcjach sztuki ludowej, w tym także w kilku zagranicznych.

Od 1965 r. uczestniczył w ruchu amatorskim przy Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych w Nowym Sączu, od 1973 r. jest członkiem STL. Był stypendystą Ministerstwa Kultury i Sztuki, otrzymał nagrodę Wojewody Nowosądeckiego na Dzień Działacza Kultury w 1977 r. Nagroda ta nadana była nie tylko za twórczość rzeźbiarską, ale również za jego ożywioną działalność oświatowo-kulturalną. Rzeźbiarz przy wielu okazjach podkreśla, że twórczością artystyczną nie zajmuje się sam ale cała jego rodzina. Pisze: „Cieszę się że mój talent, którego od nikogo z dziadów ani pradziadów nie odziedziczyłem, odbierają go moje dzieci a mam ich ośmioro. Synowie w rzeźbie, w malarstwie, muzyce, córki w tkactwie i malarstwie, koronkarstwie i hafcie. Dzieci studiują w Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych w Zakopanem i w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a młodsi co są jeszcze w domu rzeźbią amatorsko i biorą tak samo jak ja udział w różnych konkursach i wystawach sztuki ludowej".

Muzeum Sztuki Ludowej,Marian Pokropek, zabytki, Polska, sztuka, ludowa, rzeźba, płaskorzeźba, sznycerka i intarsje, rzeźba ceramiczna, malarstwo ścienne i dekoracyjne, malarstwo na szkle, malarstwo niepełnosprawnych, malarstwo sztalugowe, makaty, drzeworyt, grafika, rysunek, tkactwo, haft i koronki, wycinanki, ceramika, zabawki, lastyka Obrzędowa, palmy wielkanocne, pisanki wielkanocne, gwiazdy, kapliczki, szopki, maski, rekwizyty obrzędowe, współcześni święci błogosławieni, Judaica, Koń w sztuce ludowej, Barwy Śląska, Technika, prywatne,wyroby ze słomy
Strona Główna | O Muzeum | Zbiory | Twórcy | Kontakt Muzeum Sztuki Ludowej,Marian Pokropek, zabytki, Polska, sztuka, ludowa, rzeźba, płaskorzeźba, sznycerka i intarsje, rzeźba ceramiczna, malarstwo ścienne i dekoracyjne, malarstwo na szkle, malarstwo niepełnosprawnych, malarstwo sztalugowe, makaty, drzeworyt, grafika, rysunek, tkactwo, haft i koronki, wycinanki, ceramika, zabawki, lastyka Obrzędowa, palmy wielkanocne, pisanki wielkanocne, gwiazdy, kapliczki, szopki, maski, rekwizyty obrzędowe, współcześni święci błogosławieni, Judaica, Koń w sztuce ludowej, Barwy Śląska, Technika, prywatne,wyroby ze słomydesign & hosting Sebipol